Ο ΕΝΟΙΚΟΣ: Κριτική της παράστασης, γράφει η θεατρολόγος Ιφιγένεια Καφετζοπούλου

Ποια είναι τα όρια στα οποία κυμαίνεται η ιδιότητα του «ενοίκου»; Ποιες είναι οι αιτίες αλλά και οι συνέπειες της πραγμάτωσης μίας διάνοιξης του μέσου νοήματος μίας λέξης; Πως η λέξη «ένοικος» μετατρέπεται σε σύμβολο κατάφασης μίας κραυγαλέας και σαρωτικής μοναξιάς; Σε σύμβολο αποκάλυψης της μετατροπής της ζωής σε απουσία ζωής;· της μετατροπής της επι-βίωσης σε επι-ζωή;

Το υπαρξιακό κελί

Ο «ένοικος» μας παραπέμπει στην έννοια του οίκου, ο οποίος είναι ο κυρίαρχος -και μοναδικός- παραστατικός χώρος του έργου. Η οικία μετουσιώνεται για τις δύο πρωταγωνίστριες στο υπαρξιακό τους κελί, στο χωνευτήρι μίας ολόκληρης ζωής, την οποία μεταφέρει στη σφαίρα της ανάμνησης–ζωής: το παρελθόν -και μάλιστα όχι το πρόσφατο, αλλά το παρελθοντικό παρελθόν- γιγαντώνεται, αποκτώντας διαστάσεις απειλητικές, λόγω της συνειδητοποίησης πως αποτελεί πλέον τον μοναδικό τους ζωτικό φάρο: το μέλλον δεν εμπεριέχει πια την τροπικότητα του αγνώστου, του απρόβλεπτου και άρα του γοητευτικού, αλλά έχει μετατραπεί σε ένα υπαρξιακό βασανιστήριο, καθώς λειτουργεί πλέον ως η διαρκώς ερχόμενη πραγματοποίηση της απουσίας: της απουσίας των ιδίων από την ίδια τη ζωή. Η μονοτονία την οποία υπόσχεται το μέλλον, σηματοδοτεί το πέρασμά του στην λεγόμενη «γυμνή ζωή»[1], στην οποία έχουν πια αφαιρεθεί οι ιδιότητες–ρόλοι τους και καταλήγουν δύο «γυμνές» υποστάσεις: όπως χαρακτηριστικά εξομολογούνται και οι ίδιες στο τέλος του έργου, «δεν πρόκειται να γίνουμε ποτέ ούτε μάνες, ούτε ερωμένες».

Η ψευδαίσθηση μέσω της πλασματικής εφ-εύρεσης

Η κατάρρευση αυτή των ιδιοτήτων–ρόλων τους συνεπάγεται την ανάγκη τους να τις εφ-εύρουν, έστω και πλασματικά. Ο «ένοικος» λειτουργεί ως η αφορμή για την πραγματοποίηση αυτής της εφ-εύρεσης· ως η αφορμή για μια φαντασιακή και απέλπιδη προσπάθεια συγκάλυψης της απουσίας: στο πρόσωπό του αποτυ;πώνονται οι δυνητικοί ρόλοι ζωής, δημιουργώντας μία ψευδαισθησιακή παράλληλη πραγματικότητα, αποτυπώνοντας την ταυτόχρονη ύπαρξη δύο ειδών πραγματικοτήτων: αυτή που συμβαίνει και αυτή που θα μ π ο ρ ο ύ σ ε να συμβαίνει. Με τον τρόπο αυτό οι δύο γυναίκες μεταμορφώνονται, η μία σε μητέρα και η άλλη σε ερωμένη. Ο ψευδαισθησιακός χαρακτήρας της μεταμόρφωσης αυτής, αναδεικνύεται από το γεγονός πως ο «ένοικος» υπάρχει καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου μέσω της απουσίας του. Συνεπώς, εφόσον σύμφωνα με τη ρήση του Sartre «υπάρχω μέσω του βλέμματος του Άλλου»[2], οι δύο αυτές γυναίκες δεν μετατρέπονται ποτέ καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου σε αντικείμενο θέασης του βλέμματος του «ενοίκου» και για τον λόγο αυτό καθίσταται αδύνατη η σύμπτωσή τους με τους «εξιδανικευμένους ρόλους». Βρίσκονται καταδικασμένες σε μία αναμονή διαρκείας, η οποία της μετατρέπει σε υπάρξεις μετέωρες. Η απουσία του αντικειμένου αναφοράς τους, τις εξαναγκάζει σε μια μετωπική θέαση αυτής της γκρίζας ζωτικής ζώνης στην οποία είναι τοποθετημένες· στην σκιά της ζωής, σε μία διασταύρωση ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο.

Από την ζωτικότητα στην ζωικότητα;

Η εξασθένιση αυτή της ζωτικότητας των ηρωίδων επιφέρει την εξής ενδιαφέρουσα απόληξη: την ενδυνάμωση της ζωικότητας [animalité]. Εξηγούμαι: η αυξανόμενη αίσθηση της μετατροπής των γυναικών σε απλούς θεατές της ζωής τους, επιφέρει τη σταδιακή απώλεια της έννοιας της «ανθρωπινότητας» και τη ζωοποίησή τους. Οι κανόνες συμπεριφοράς, οι τρόποι ευγενείας, η αίσθηση της μέριμνας να μην πληγώσω τα συναισθήματα του απέναντι, σταδιακά καταρρίπτονται και την θέση τους καταλαμβάνουν οι μεταφορικά κανιβαλιστικές, σαρκοφαγικές διαθέσεις, καθώς στην ουσία, μέσω των διαρκών προσβολών και αλλεπάλληλων αμοιβαίων λεκτικών επιθέσεων, πραγματοποιείται μία αμφίδρομη υπαρξιακή κατασπάραξη. Όμως, σε ένα δεύτερο επίπεδο η παρομοίωση της ολίσθησής τους στο επίπεδο του ζωώδους, τίθεται υπό ερωτηματικά, καθώς στην ουσία μονάχα ο άνθρωπος σπαταλά και αφιερώνει τη σκέψη του στην εφεύρεση τρόπων πρόκλησης πόνου.

[1] Agamben Giorgio: The open: Μan and animal, Standford University Press, California 2004

[2] Sartre J. Paul: Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός, μετάφρ. Σταματίου Κώστας, Αρσενίδη, Αθήνα,